Hoewel veel literatuur bestaat over ziekenzorg van patiënten met een moslimachtergrond, bestaat over de terminale zorg voor moslimpatiënten opvallend weinig geschreven informatie Nog minder is vastgelegd over het verpleegkundig handelen  
Het doel van terminale zorg is mensen in staat te stellen hun leven en alle waardigheid en eigenheid te voltooien binnen de kring van de hen meest dierbaren Dit betekent een holinistische benadering, totale zorg. Naast de zorg voor het lichaam -deskundige verpleging en medische zorg - omvat deze ook de aandacht voor de psycho-sociale noden en de religieuze/levensbeschouwelijke behoeften. Familie en naaststaanden spelen in deze zorg een wezenlijke rol.  

Sterven en rouwen zijn geen gemakkelijk toegankelijke en bekende gebieden De onbekendheid met wat op dat gebied bij andere culturen gebruikelijk is, is zo mogelijk nog groter. Toch is het een belangrijk en actueel thema, zeker voor de kaders, instellingen en organisaties van de gezondheidszorg, die in toenemende mate te maken krijgen met de zorg voor terminale moslimpatiënten. De zorgvuldigheid en het respect die mogen worden verwacht bij de terminale zorg, vereisen dat het personeel van instellingen en organisaties van de gezondheidszorg ook gedegen is geïnformeerd over moslims, nu zij in hun professie steeds vaker met stervende moslims worden geconfronteerd. De artsen, verpleegkundigen en verzorgenden dienen kennis te hebben van de religie, culturen en de rituelen, althans tenminste waar deze betrekking hebben op de wijze waarop een moslimman of -vrouw reageert op zijn of haar ziekte en naderend overlijden en de manier waarop de moslimgemeenschap omgaat met zieken, stervenden en overledenen. De hulp verleners dienen te weten hoe zij een zieke en stervende moslimman of -vrouw kunnen bijstaan en hoe zij hun naasten respectievelijk nabestaanden kunnen opvangen en ondersteunen.  
In deze brochure worden richtlijnen gegeven over het professionele handelen bij terminale zorg en het sterven Ingegegaan wordt op de zorgvragen, rituelen en gebruiken rond de terminale moslimpatiënt en het rouwproces onder moslims. Hiermee wordt beoogd deze groep patiënten en hun naasten een betere kwaliteit van zorg te bieden Rituelen met betrekking tot overlijden en begraven kunnen per land van herkomst en zelfs per regio verschillen; hier kan slechts een algemene lijn worden beschreven. De islam als religie, evenals de culturele achtergronden en interculturele communicatie zullen alleen onderwerp zijn van deze brochure voorzover deze specifiek betrekking hebben op genoemd thema Algemene informatie over de islam, religieuze beleving en culturele achtergronden van de verschillende minderhedengemeenschappen en algemene informatie over interculturele communicatie vallen buiten dit bestek, hierover zijn immers vele andere bronnen beschikbaar  
   
Katholieken, christenen, joden en humanisten, kunnen tijdens hun verpleging in ziekenhuizen en verpleeginrichtingen een beroep doen op geestelijke bijstand en morele ondersteuning. Priesters, dominees, rabbi's en andere geestelijke verzorgers worden - dankzij overheidsbijdragen   in staat gesteld de nodige aandacht te besteden aan dit facet van het welzijn van de patiënten. Maar men is er nog steeds met in geslaagd voor de moslims in Nederland op een gelijkwaardige wijze geestelijke bijstand mogelijk te maken. Ondanks hun bijdrage aan 's lands economische en culturele ontwikkeling kunnen de ongeveer zevenhonderdduizend moslims in Nederland lang met altijd rekenen op gelijkwaardige structurele overheidssteun wanneer het gaat om specifieke voorzieningen gericht op het respecteren en m stand houden van de religieuze en culturele waarden Dit geldt met name voor de geestelijke verzorging van moslim patiënten in de intramurale ziekenzorg In sommige zieken- en verpleeghuizen is incidenteel iets geregeld voor deze patiënten, maar vaak moeten familieleden voor geestelijke steun aan de patiënten een beroep doen op een Moskeevereniging of -stichting. Op verzoek van het verenigmgs- of stichtingsbestuur gaat de Imam naar het ziekenhuis om de patiënt moreel te ondersteunen en op de gebruikelijke wijze voor hem te bidden. De imams ervaren het als hun - onbezoldigde - plicht een patiënt afkomstig uit de moslim-gemeenschap niet aan zijn lot over te laten.  

kwaliteitswet  
De geestelijke verzorging vloeit voort uit de Kwaliteitswet Zorginstellingen. De zorgaanbieder biedt verantwoorde zorg aan. Artikel 3 van deze Kwaliteitswet zegt: De zorgaanbieder organiseert de zorgverlening op zodanige wijze, voorziet de instelling zowel kwalitatief als kwantitatief zodanig van personeel en materieel, en draagt zorg voor een zodanige verantwoordelijkheidstoedelmg. dat een en ander leidt of redelijkerwijs moet leiden tot een verantwoorde zorg. Hierbij betrekt hij de resultaten van overleg tussen zorgaanbieders, zorgverzekeraars en patiënten/consumentenorganisaties Voor zover het betreft zorgverlening die verblijf van de patiënt of cliënt in de instelling gedurende tenminste het etmaal met zich brengt, draagt de zorgaanbieder er tevens zorg voor dat m de instelling geestelijke verzorging beschikbaar is, die zoveel mogelijk aansluit bij de godsdienst of levensovertuiging van de patiënten en cliënten.  

kwaliteit van de hulpverlener  
In de communicatie tussen mensen met sterk afwijkende culturele en/of religieuze achtergronden is de kans op misverstanden en miscommunicatie reëel. Om de kans daarop zo klein mogelijk te maken, is het voor de zorg- en hulpverlener belangrijk hierop voorbereid te zijn. Men moet kunnen vertrouwen op de eigen integriteit en kwaliteit Wat telt in de communicatie is een houding van oprechte betrokkenheid en inzet. Vanuit een open reflectieve houding is men bedacht op mogelijke misverstanden in de communicatie. In de voorbereiding van een gesprek tracht de hulpverlener zich een beeld te schetsen van de situatie en achtergrond van de patiënt. Het ponsplaatje van de patiënt en/of in de instelling gebruikelijke code geven al enige informatie over de achtergrond van de patiënt. De hulpverlener let op de etnische of culturele herkomst, nationaliteit en het geslacht van de patiënt, zijn plaats in de familie en m de gemeenschap. De hulpverlener gaat na hoe met de patiënt kan worden gecommuniceerd De taal kan een barrière vormen. Het kan nodig zijn om voor de communicatie met de patiënt een (of meer) familieleden in te schakelen om zo de taalbarrière te overbruggen  
De hulpverlener moet gemakkelijk contact kunnen maken en relaties onderhouden en weten wat zijn persoonlijke houding en gedrag bij anderen teweeg brengen De hulpverlener is bereid en in staat zichzelf aan de patiënt, ook als mens kenbaar te maken; de eigen gevoelens, waarden en normen te laten zien zonder de patiënt te kwetsen. De hulpverlener zal bestand moeten zijn tegen extra emotionele en mogelijk ook fysieke belasting.  
Onder de term "familie" worden steeds de naasten verstaan. Dat kunnen verwanten zijn, maar het kan ook vrienden betreffen. De patiënt geeft aan wie hem het meest na staan. In tijden van ernstige ziekte en naderend afscheid, is de familie de meest belangrijke hulpverlener. Familieleden zijn steeds aanwezig om zowel de goede als de verdrietige momenten te delen met hun zieke familielid. Zij bieden de zieke ondersteuning in het telkens trachten op te pakken van het dagelijkse leven.  
Wanneer het einde nadert maken de zorgverleners afspraken met de familie over het waken en bespreken de eventuele wensen van de familie over de zorg voor het lichaam direct na overlijden en over de behoefte aan geestelijke zorg terstond na het sterven.  
Bij het overlijden van de patiënt dient rekening gehouden te worden dat de emoties van de aanwezige familie hoog kunnen oplopen. Emoties in niet Westerse rouwculturen worden soms luidruchtig en met veel uiterlijk vertoon geuit en kunnen soms onaangekondigd en plotseling tot uiting worden gebracht.  

•ziekte  
Gewoonlijk wordt ziekte beschouwd als één van de aardse tegenslagen. De islam leert echter dat een moslim om twee redenen het slachtoffer kan worden van ziekte en andere ellende. Wanneer een vrome moslim ziek wordt, krijgt deze een grote beloning. Ziekte bij een  moslim wordt gerechtvaardigd met de verklaring dat de heilige Profeet ook heel veel heeft geleden en vele andere tegenslagen heeft gekend. Door Zijn voorname en verheven positie was ZIJN lijden veel zwaarder dan dat van een gewoon mens en kon slechts gedragen worden door ZIJN voortreffelijke persoonlijkheid.  
Het is Soennah (traditie van de Heilige Profeet) om een zieke te bezoeken, deze te troosten, voor de zieke te bidden en de zieke te vragen voor ons te bidden. Van iedere moslim wordt verwacht deze traditie te volgen en in stand te houden.  
Wanneer een moslim ziek is, is het de plicht van de moslim-broeders en moslimzusters regelmatig de patiënt in het ziekenhuis te bezoeken. Dat is vooral belangrijk voor zieken die uit een ver land zijn gekomen en zich in Nederland hebben gevestigd. Soms hebben ze geen familieleden en zijn tijdens hun ziekte voor morele en materiële steun afhankelijk van de moslims uit hun directe omgeving. Moslims worden geacht op de hoogte te zijn van elkaars noden en behoeften, teneinde elkaar te kunnen helpen wanneer dat nodig is.  

het sterfbed  
Wanneer het stervensuur nabij is, wordt de stervende door vrienden en familieleden omringd met liefde en zorg. Zij geven de stervende geestelijke steun. Is eenmaal de doodstrijd aangebroken, dan dient de stervende moslim op goede wijze zijn hoop te vestigen op zijn Heer, zodat Hij hem Zijn Barmhartigheid schenkt, hem lijden bespaart, zijn zonden vergeeft en hem vergiffenis schenkt. De heilige Profeet zei "Laat een van jullie pas sterven, wanneer hij er een goede mening over Allah op na houdt."  
Is een moslim aanwezig bij de doodstrijd van zijn broeder, laat hij hem dan de geloofsformule "La-illaha-il-Allah" (er is geen andere god dan Allah) influisteren, opdat hij het zich herinnert en ook uitspreekt. Zodra men het hem hoort zeggen, houdt men op met het voorbidden. Zegt hij wat anders, laat men hem deze geloofsformule opnieuw in herinnering brengen, in de hoop dat het hier op aarde zijn laatste woord zal zijn, om toegang te hebben tot het Paradijs. Alle aanwezigen moeten voor de stervende en zichzelf bidden Bij deze gelegenheid dient men slechts goede woorden te zeggen.  
Bijvoorbeeld:  
- "Allah vergeef hem"  
- "Allah schenk hem Uw Genade"  

Wanneer men merkt dat het moment van sterven snel nadert, moet de stervende, als het enigszins mogelijk is, op zijn rechterzijde worden gelegd, met zijn gezicht in de gebedsrichting Quibla. Als de stervende plat op zijn rug gelegd is, met zijn voeten in de gebedsrichting, dan moet zijn hoofd iets hoger liggen zodat zijn blik toch gericht kan zijn op Mekka, de gebedsrichting  

handelingen en gebeden terstond na het overlijden  
Wanneer de ziel het lichaam heeft verlaten, moet men de ogen van de overledene sluiten, het hoofd van de overledene met een langwerpige doek omwinden om de kin te ondersteunen en de mond te sluiten. De overledene wordt ontkleed, toegedekt met een lendendoek (en vaak iets zwaars op de buik om gasvorming te voorkomen). Tot slot wordt de overledene afgedekt met een kleed of laken. Onmiddellijk moeten de voorbereidingen worden getroffen voor de rituele wassing, , Ghoesoel en de lijkwade Kafan. Het bespreken van wereldse zaken word in de nabijheid van de overledene zoveel mogenlijk vermeden.  
Wanneer een moslim overlijdt, neemt zijn familie doorgaans onmiddellijk contact op met het bestuur van de moskee­vereniging of -stichting. Dit bestuur neemt de verantwoordelijkheid op zich voor het uitvoeren van de rituelen die verband houden met de bewassing, de lijkwade, het begrafenisgebed en de teraardebestelling.  
Het komt voor dat gezinss- of familieleden alles zelf regelen, vanaf het moment van overlijden tot en met het dichten van het graf. Maar de meeste moslims in Nederland zijn lid van een moskeevereniging of islamitische stichting. Omdat het betrokken gezin bekend is bij het bestuur, kan de vereniging of stichting snel de nodige formaliteiten en rituelen uitvoeren, wanneer de familie van de overledene daartoe verzoekt Het bestuur geeft zonder uitstel de opdracht aan de bewassingsgroep van de moskee voor de rituele wassing van het lijk indien de familieleden van de overledene hiertoe niet in staat zijn Men deelt het overlijden mee aan de naaste verwanten, vrienden en deugdzamen om de teraarde bestelling bij te wonen Het is ongepast met veel kabaal op straat en bij de deuren van de moskeeën de aankondiging te doen en te gaan (wee)klagen  

het wassen van het lichaam  
Sterft een moslim, jong of oud, dan dient hij gewassen te worden, zelfs als het lichaam met meer intact is Het wassen van het lichaam is Farz eKiefaya. Dit betekent dat ieder moslim uit de woonplaats van de overledene zondigen zou, wanneer het stoffelijk overschot ongewassen zou worden begraven.. Als enkele moslims de overledene hebben gewassen, dan wordt ieder lid van de betreffende moslimgemeenschap geacht zijn plicht te hebben vervuld. In de Soennah (traditie van de Heilige Profeet) is het een der echtgenoten toegestaan is de ander te wassen. Toch wordt m de praktijk niet of nauwelijks van deze traditie gebruik gemaakt. In de praktijk is het zo dat het lichaam van een overleden man moet worden gewassen door een man. Een vrouw moet het lichaam wassen van een overleden vrouw. In de meeste ziekenhuizen en verpleeghuizen zijn nog geen ruimten ingericht voor de lijkbewassing volgens de islamitische voorschriften.  

Aan de accommodatie voor de rituele wassing worden de volgende eisen gesteld  
•  de ruimte voor het wassen van de overledene moet rein zijn;  
•  er moet water beschikbaar zijn,  
•  er moet een grote tafel aanwezig zijn waarop de overledene kan worden neergelegd en gewassen;  
• de accommodatie moet zo ruim zijn dat er tenminste twee personen aanwezig kunnen zijn. Het is wenselijk dat in steden waar moslims wonen ruimten voor de rituele wassing, die aan de religieuze voorschriften en eisen van de moslims voldoen, beschikbaar komen.  
   
schuldenvereffening  
Als de overledene schulden heeft, dan is het beter deze te voldoen vóór het begrafenisgebed en de begrafenis. Als dit op dat moment niet mogelijk is, dan moet het zo snel mogelijk daarna gebeuren. Als de overledene niet genoeg bezittingen heeft om de schuld te voldoen, dan moeten zijn naaste familieleden (kinderen) deze schuld betalen. Want zolang de schuld niet vereffend is, blijft de overledene hiermee bezwaard.  
   
de dood  
De Koran geeft in vele verzen aan, dat sterven een onvermijdelijke gebeurtenis is, waarop een moslim zich moet voorbereiden. Het leven op aarde is eenmalig. Sterven wordt gevolgd door wederopstanding, het werkelijke leven begint pas daarna. Rijkdom, kinderen noch hoge muren van een huis kunnen iemand redden uit de klauwen van de dood. Ook het stervensuur staat vast, wanneer het tijd is, kan niets dit uur meer uitstellen. Als het stervensuur nog niet is aangebroken, kan men door niemand worden gedood.  

na de dood  
De islam leert dat de dood met het einde is van de mens, maar dat de ziel na een bepaalde tijd wordt vrijgemaakt van het lichaam. De ziel blijft voortbestaan. Wanneer de vastgestelde tijd is verstreken, zal de Almachtige, Die de macht heeft om te scheppen en te vernietigen hem door Zijn goddelijke kracht weer uit de dood doen verrijzen. Daarna zal hij, voor de beloning of straf van zijn daden, worden gestuurd naar het Paradijs of de hel, waar het leven oneindig is. De islam leert ook dat een moslim die gelooft in de dood en het leven na de dood, de dood met mag vergeten in de roes van zijn kortstondig bestaan, maar altijd de dood in gedachte moet houden. Wanneer iemand vergeet dat hij eens moet sterven, geeft hij toe aan ondeugden. Maar iemand die ieder moment aan de dood denkt, vermijdt zonden en ondeugden.  

Handelingslijst voor zorg en hulpverleners bij opname van een terminale patiënt met een moslimachtergrond  
(raadpleeg ook het protocol dat in acht genomen wordt bij terminale patiënten met een met-moslimachtergrond) 

Algemene opmerking vooraf:  
Moslims kennen eigen rituelen rond het sterven en afleggen. Hierbij speelt de familie een belangrijke rol. Wees attent op hun wensen en kom hieraan zoveel mogelijk tegemoet. De brochure geeft extra achtergrondinformatie hierover  
1   Bespreek met de patiënt hoe, in welke mate en welke naasten (familie of andere bekenden) worden geïnformeerd.  
2   Informeer naar de levensovertuiging of het geloof van de patiënt (raadpleeg ponsplaatje of code)  
3   Tref voorzieningen in verband met het geloof van de patiënt. Bijvoorbeeld, de voeding moet "hallal" (= rem, volgens islamitisch voorschrift) zijn; stel de gebedsruimte beschikbaar of biedt de mogelijkheid tot gebed op de kamer van de patiënt naast of in het bed, met de gordijnen dicht.  
4   Informeer naar de behoefte aan contact met de imam. Let op bij vrouwelijke patiënten is het aan te raden om de echtgenoot en familie te betrekken bij de beslissing wie de patiënte komen bezoeken.  
Neem zelf contact op met de imam of regel dit via de afdeling Geestelijke Verzorging/Pastorale Dienst  
5   Moslims zien het als hun plicht mede-moslims tijdens deze fase te bezoeken. Maak afspraken met de patiënt en zijn familie om het bezoek in goede banen te leiden  
6   Maak met de familie afspraken over het waken en over eventuele wensen, gebruiken en verzorging bij overlijden van de patiënt.  
7   In verband met rituelen en handelingen is het wenselijk dat de patiënt alleen op de kamer ligt.  
8   De imam en familie nemen de zorg voor de overledene op zich. Met hen worden afspraken gemaakt over de verzorging van de overledene.  
9   Zorg in overleg met de familie dat er voorzieningen zijn voor de Choezoel (bewassing) en de Kaffan (lijkwade).  
10  Informeer of de overledene in Nederland of in het land van herkomst wordt begraven  

Eventuele ontbrekende gegevens kunnen naargelang de lokale situatie worden gecompleteerd door de zorgverlener.  
Marokkaanse Imam  
Naam :  
Telefoon             :  

Turkse Imam  
Naam :  
Telefoon              :  

Surinaamse Imam  
Naam :  
Telefoon              :  

Marokkaans consulaat/regio midden  
Contactpersoon :  
Adres :  
Telefoon  

Marokkaans consulaat/regio noord  
Contactpersoon :  
Adres :  
Telefoon  

Turks consulaat/regio zuid  
Contactpersoon :  
Adres :  
Telefoon  

Turks consulaat/regio midden  
Contactpersoon   :  
Adres  
Telefoon  

Turks consulaat/regio noord  
Contactpersoon :  
Adres :  
Telefoon :  
Naam Telefoon  
   
Marokkaanse moskee  
Contactpersoon   :  
Adres  
Telefoon :  

Turkse moskee  
Contactpersoon   :  
Adres :  
Telefoon